ببرند ، تا درد و دمان ايشان پايهء شرف و افتخارى بلند شود . » ميرزا آقا خان فرجام كار را حدس مىزد از طرابوزان به ميرزا يحيى دولت‌آبادى نوشت : « بديهى است ما را به عروسى به ايران نمىآورند اگر مىتوانيد ، چاره‌يى بينديشيد » . در ذيحجهء 1313 هر سه نفر را به دست مأموران سرحدى ايران سپردند ، يكسره به زندان تبريز بردند و در غل و زنجير افكندند . . . در هفتهء اول صفر 1314 در باغ اعتضاديّه شبانگاه ، زير درخت نسترن سر بريدند ، آن وزير و سفيرى كه مشغول اين جنايت بودند ، بعدها از كردار زشت خود شرمنده و پشيمان گرديدند اما چه سود . . . » « 1 » انديشه‌هاى فلسفى ميرزا آقا خان نظرى كلى به انديشه‌هاى فلسفى گذشتگان مطالعه در تاريخ فلسفهء ايران بعد از اسلام نشان مىدهد كه تنها فيلسوف و متفكرى كه علمى و منطقى فكر مىكرد ، زكريّاى رازى بود كه در قرن سوم هجرى مىزيسته و جزو اصحاب هيولى است . يعنى ماده و مكان را قديمى مىداند و مىگويد عقل نمىپذيرد كه ماده و مكان آن ، ناگهان و بدون اينكه سابقا ماده يا مكانى وجود داشته باشد ، به‌وجود آيد . به اين ترتيب ، رازى معتقد به قدم عالم بود و به اقتضاى محيط اقتصادى و اجتماعى آن روز ايران ، علمى و منطقى فكر مىكرد . پس از مرگ رازى از متفكرين و دانشمندان ايران بوعلى سينا بيش از ديگران به علم و عقل و استدلال معتقد بود و انديشه‌ها و افكار او ، چنان كه قبلا اشاره كرديم ، طى قرون ، در شرق و غرب مورد استفادهء علما و دانشمندان قرار گرفت . به احتمال قوى ، اگر شرايط اجتماعى و تعصّب اشاعره و روحانيان قشرى اجازه مىداد و متفكران و صاحبنظران ايران دنبالهء افكار رازى را مىگرفتند ، علوم مادى و تجربى در ايران پيش مىرفت و ممكن بود كه ماقبل از اروپاييان به اصالت طبيعت و ارزش مشاهده و تجربه پىببريم ، ولى چنان كه مىدانيم با مرگ بوعلى ، اندك‌اندك انديشه‌هاى علمى و فلسفى در سراشيبى ماوراء الطبيعه و ايدآليسم فرو غلطيد ، و به علت عدم ثبات سياسى و تغيير سلسله‌ها و حكومتها و حملهء مغول و تيمور و جنگهاى مداوم فئودالها رشد اجتماعى و فرهنگى سستى گرفت و فكر مشاهده و تجربه يكباره فراموش شد . آخرين وارث مكتب ايدآليسم ، حاج ملا هادى سبزوارى است . اين مرد دانشمند از انقلاب

--> ( 1 ) . تلخيص از كتاب ميرزا آقا خان كرمانى ، از ص 25 تا 35 .